ԼՂ հարցը մեկ լուծում ունի՝ Ադրբեջանի տրոհմամբ

13.02.17 | 22:31

ԼՂ հարցը մեկ լուծում ունի՝ Ադրբեջանի տրոհմամբ. Պետք է աջակցել թալիշների, լեզգիների ազատագրական շարժմանը

Լեռնային Ղարաբաղի հարցը միայն մեկ լուծում ունի: «Մոդուս Վիվենդի» կենտրոնի ղեկավար, քաղաքագետ Արա Պապյանը այդ լուծումը տեսնում է Ադրբեջան պետության տրոհման և այդ տարածքում ապրող բնիկ ժողովուրդների՝ թալիշների, լեզգիների և ազգային մյուս փոքրամասնությունների անկախացման մեջ: Պապյանը նման կարծիք հայտնեց «Առաջին լրատվական»-ի հետ հարցազրույցում՝ այս համատեքստում խոսելով նաև Թալիշական ազատագրական շարժման մասնակից, «Թոլիշո սադո» թերթի լրագրող Շահին Միրզոևի՝ ՀՀ իշխանություններից քաղաքական ապաստան խնդրելու փաստի մասին:

– Պարոն Պապյան, Շահին Միրզոևին Հայաստանում ապաստան տալը կարո՞ղ ենք շրջադարձային համարել այն առումով, որ նա, փաստորեն, առաջին թալիշ գործիչն է, որը, փախչելով Ադրբեջանի իշխանությունների հետապնդումներից, քաղաքական ապաստան է ստանում Հայաստանում:

– Այո, սա առաջին դեպքն է, երբ Ադրբեջանի քաղաքացին քաղաքական ապաստան է խնդրում Հայաստանից և Հայաստանի իշխանությունները ընդառաջում են: Կարծում եմ, որ սա կարևոր է: Հատկապես կարևոր է այն, որ Շահին Միրզոևը հանդիսանում այնպիսի ազգային, բնիկ փոքրամասնության ներկայացուցիչ, ինչպիսին թալիշներն են: Տարբեր հաշվարկներ տարբեր թվեր են ասում Ադրբեջանում թալիշների թվաքանակի մասին: Ադրբեջանի պաշտոնական տվյալներով՝ 100-200 հազար, ամերիկյան տվյալներով՝ 1․5 միլիոն, իսկ բուն թալիշական տվյալներով՝ ավելի քան 2 միլիոն: Թիվը դժվար է ասել, այնուհանդերձ դա զգալի մեծ թիվ է, համեմատելի չէ հայերի թվաքանակի հետ:

Իհարկե, թալիշների հետ համագործակցություն եղել է, որովհետև թալիշները զգում էին, որ իրենց նկատմամբ տեղի է ունենում ուծացման քաղաքականություն, և դա մշտապես է եղել, պարզապես վերջին շրջանում, իմ կարծիքով, այդ ճնշումները ավելի սաստկացան՝ պայմանավորված նավթի գների անկումով, տնտեսական վիճակի վատթարացմամբ: Եվ եթե նայենք Ադրբեջանի էթնիկ քարտեզին, ապա ակնհայտ է, որ հարավային և կենտրոնական շրջաններում իրանալեզու ժողովուրդներն են ապրում, հյուսիսում՝ կովկասալեզու, և միայն փոքր՝ մեջտեղի հատվածում բուն թուրքալեզուներն են, որոնք այսօր կոչվում են ադրբեջանցի: «Ադրբեջանցի» տերմինը, որը 1936-ին մտցվեց, կիրառվեց՝ որպես տեղաբնիկության՝ Ադրբեջանի քաղաքացի լինելու ցուցանիշ, և սովետական քաղաքականության պատճառով աստիճանաբար դա էթնիկ նշանակություն ստացավ: Մի բան պարզ է, որ որևէ ժողովուրդ, անկախ թվաքանակից, չի ուզում կամավոր կերպով ուծանալ և վերանալ պատմության թատերաբեմից, հատկապես թալիշների նման ժողովուրդը, որոնք, իրենց իշխող թուրքալեզու ժողովուրդների հետ համեմատ, շատ ավելի բարձր մշակույթի և ավելի խորը պատմության ժառանգներ են:

Կարծում եմ՝ Հայաստանի իշխանությունները ճիշտ են վարվել, որ տվել են ապաստան Շահին Միրզոևին: Կարծում եմ, որ առաջիկայում՝ մի քանի ամսվա ընթացքում, Միրզոևների ընտանիքը երրորդ երկիր կտեղափոխվի, և սա պետք է խրախուսել: Ինչքան շատ մենք նման դեպքեր ունենանք, այնքան լավ, որովհետև այս մարդիկ, մեկնելով արտասահման, կպատմեն իրականությունը Ադրբեջանի մասին: Օրինակ, Ալաքրամ Հումմաթովը, որը 8 տարի բանտ նստելուց հետո, երկար տարիներ ապրում է Հոլանդիայում, այնտեղ կարողացավ որոշակի ճիշտ պատկեր ստեղծել Ադրբեջանի մասին: Ընդհանրապես աշխատանք պետք է տանել բոլոր մյուս էթնիկ խմբերի հետ:

Կարող ենք ասել, որ վերջին շրջանում ինքնության մղումը այս ժողովուրդների մոտ ավելի է սաստկացել: Դա, նշածս սոցիալ-տնտեսական պատճառներից բացի, նաև որոշ չափով հայաստանյան որոշ գիտական և այլ կենտրոնների աշխատանքի արդյունքն է, ինչպես նաև թալիշների պարագայում՝ նաև Իրանի հետևողական աշխատանքը, որովհետև սրանք իրանալեզու ժողովուրդ են:

– Դուք փորձագիտական մակարդակով ուսումնասիրում եք թալիշական հարցը: Հիմա ի՞նչ վիճակում է թալիշական հարցը Ադրբեջանում, ազգային ինքնագիտակցությունը արդյոք հասե՞լ է այն մակարդակին թալիշների մոտ, որ ավելի լայն շերտեր բարձրացնեն՝ ինքնավարության կամ անկախության հարցեր:

– Դուք ճիշտ եք՝ մեր կենտրոնը տարիներ ի վեր զբաղվում է թալիշներով, ունենք Թալիշական հեռուստատեսություն, ռադիոժամ, պարբերաբար անցկացրել ենք թալիշներին, թաթերին և ադրբեջանաբնակ այլ ժողովուրդներին նվիրված գիտաժողովներ: Ամեն ինչ պետք է դիտարկել հարաբերականության սանդղակի վրա: Ասել, որ լրիվ գոհ ու բավարարված ենք ինքնագիտակցության ներկայիս մակարդակով, իհարկե, ճիշտ չի լինի: Եթե այդ ինքնագիտակցությունը շատ ուժեղ լիներ, այսօր ադրբեջանական պետությունը պարզապես գոյություն չէր ունենա: Բայց երբ համեմատում ենք այն վիճակի հետ, որ կար մի քանի տարի առաջ Ադրբեջանում, երբ մարդիկ պարզապես վախենում էին իրենց տեսակետը արտահայտել և պնդել իրենց ազգային և կրոնական (մասնավորապես՝ լեզգիների պարագայում. նրանք սուննի են) իրավունքների վրա, այսօր մենք տեսնում ենք, որ այդ վախը մասամբ հաղթահարվել է:

Ամեն պարագայում շատ կարևոր են առաջնորդները, մարդիկ, ովքեր ազգային նվիրումով առաջ են գնում: Ռուսաստանում արդեն կան բավական լավ ձևավորված թալիշական համայնքներ, որոնք, եթե առաջ ադրբեջանցիները փորձում էին «մեկ միասնական ադրբեջանական սփյուռք» հասկացության տակ, այսօր նրանք հստակորեն տարանջատված են, անգամ որոշ դեպքերում, ես կասեի, հակադրվում են Ադրբեջանին: Եվ խոսքը ոչ միայն թալիշների մասին է: Օրինակ, լեզգիների դեպքում, Ադրբեջանի պաշտոնական տվյալները Ապրիլյան քառօրյա պատերազմի վերաբերյալ ասում են, որ զոհվել է 250 հոգի: Իհարկե, դա սուտ է, բայց մենք պաշտոնականը վերցնենք, և այդ պաշտոնականի մեջ իրենք ընդունում են, որ մոտ 50-ը լեզգի են՝ այն պարագայում, երբ նույն պաշտոնական տվյալներով՝ լեզգիների թվաքանակը ամբողջ բնակչության 1․5 տոկոսն է: Եթե նայում ենք վերջին՝ հունվարյան զոհերը, նրանցից գոնե մի քանիսը թալիշներ էին, իսկ վերջինը, որ զոհվեց, կարծեմ լեզգի էր: Այսինքն՝ Ադրբեջանը նենգամիտ քաղաքականություն է իրականացնում. բնիկ ժողովուրդներին քշում հայկական դիրքերի վրա, հաճախ՝ անպատրաստ, հաճախ՝ իմանալով, որ մեծաթիվ զոհեր կտան, ունենալով «երկու տարբերակն էլ ինձ օգուտ է» սկզբունքը, այսինքն՝ «կգրավեն հայկական դիրքերը՝ լավ է, կզոհվեն՝ նորից լավ է»:

– Ո՞րն է թալիշական հարցի կարևորությունը ընդհանուր ղարաբաղյան հիմնախնդրի համատեքստում, Ղարաբաղի անկախ դառնալը ի՞նչ օրինակ է թալիշների համար:

– Ես բազմիցս նշել եմ այդ միտքը, հիմա էլ եմ ասում, որ իմ պատկերացմամբ՝ Ղարաբաղի հարցը մեկ լուծում ունի: Այն չունի ռազմական լուծում, որովհետև ո՛չ Հայաստանը, ո՛չ Ադրբեջանը չեն կարող ամբողջովին ոչնչացնել մեկմեկու: Այո, կարող են կորուստներ պատճառել, տարածքներ գրավել, զիջել, բայց ոչնչացնել չեն կարող, և միամիտ են նրանք, ովքեր կարծում են, որ այս հակամարտությունը, որը թեև կոչվում է ղարաբաղյան, առնչվում է Ղարաբաղին: Վստահեցնում եմ ձեզ՝ եթե մենք տանք Ղարաբաղը, ինչպես ոմանք են առաջարկում, կամ Ադրբեջանը գրավի, դրանով պատերազմը չի վերջանա, պարզապես պատերազմը մեկ այլ փուլ կտեղափոխվի: Հետևաբար, ես միակ լուծումը տեսնում եմ Ադրբեջանի՝ որպես պետության, տրոհման մեջ: Եթե Ադրբեջանը բաժանվեց մի շարք պետությունների, այլևս չի ունենա այդ կարողությունը, ավելին՝ կունենանք մեզ դաշնակից երկրներ մեր սահմանին կամ մեր հարևանությամբ, հետևաբար դա է միակ ճանապարհը:

Ադրբեջանի ժողովուրդների համար Ղարաբաղի հայության օրինակը, այսպես ասած, նմանակելու օրինակ է: Ես լավ հիշում եմ՝ մի քանի տարի առաջ, երբ մի խումբ լեզգիների և ավարների տարա Ղարաբաղ, մայիսի շքերթին էր, իրենք ասում էին հետևյալը՝ «Ղարաբաղի հայերի թիկունքին Հայաստանն է, մեր թիկունքին ո՞վ է»: Ես էլ ասացի՝ «ձեր թիկունքին էլ Ղարաբաղի հայերը կլինեն»: Ցավոք սրտի, մեր պետությունը պասիվ է եղել այդ բոլոր հարցերի նկատմամբ: Կարծում եմ՝ հիմա ժամանակն է, որ պետությունը ավելի ներգրավվի և աջակցի այդ ժողովուրդներին: Մենք ինչի՞ց ենք վախենում: Ի վերջո, երբ իրենք նախագահի մակարդակով խոսում են «Իրեվանի» նահանգի, «Իրեվանի» ազատագրման մասին, Զանգեզուրի մասին, մենք պիտի հստակ հայտարարենք, որ Ադրբեջանը պարտավոր է կատարել այն բոլոր միջազգային կոնվենցիաները, որոնք ինքը ստորագրել է, այդ թվում նաև ազգային-կրոնական փոքրամասնություններին լեզվի, մշակույթի և այլ արտոնություններ տալը: Չի՛ տալիս: Հետևաբար մենք կարող ենք ստանձնել այդ գործառույթը՝ օգնելու այդ ժողովուրդներին:

Այսօր ազգային փոքրամասնությունների մեջ շատ հետաքրքիր միտում է նկատվում (թալիշականը ավելի լավ գիտեմ): Այնտեղ միշտ երկու տեսակետ էր քննարկվում: Գիտեք, որ ցանկացած ազգային-ազատագրական պայքարի մեջ չկա միասնական մեկ տեսակետ: Մի մասը, որը փոքրամասնություն էր, ասում էր, որ միայն անկախ Թալիշստանը կարող է երաշխավորել թալիշների գոյությունը, իսկ մյուս մասը՝ ձեր նշած Մամեդովը և իր կողմնակիցները, ասում էին, որ ինքնավարությունը բավարար է: Եվ հենց իր ձերբակալումը ցույց տվեց, որ Ադրբեջանը անգամ այդ չափավոր տեսակետին կողմնակից չէ: Այսօր կոնկրետ թալիշների մեջ գնալով ավելի ու ավելի ընդգրկուն դիրքեր է գրավում անկախության գաղափարը կամ Իրանի հետ ինչ-որ ձևով միավորվելու գաղափարը, որովհետև չմոռանանք, որ թալիշների մի զգալի հատված ապրում է Իրանում: Իսկ կովկասյան ժողովուրդների պարագայում էլ նույնն է՝ մի փոքր այլ դրսևորմամբ՝ անկախություն կամ միացում Ռուսաստանին:

Ադրբեջանը պարբերաբար հնչեցնում է այն միտքը, որ պատրաստ է Լեռնային Ղարաբաղի հայերին տալ ինքնավարություն, և լեզգիները, թալիշները և մյուսները դրան պատասխանում են՝ լավ, եթե պատրաստ եք հայերին տալ ինքնավարություն, տվեք մեզ այդ ինքնավարությունը, ցույց տվեք մեր օրինակի վրա, որ հարգում եք ինքնավար ժողովուրդների իրավունքները, գուցե հայերը կգայթակղվեն և կգան այդ գայթակղությանը: Ստացվում է, որ Ադրբեջանը պատրաստ է նման զիջումների միայն այն դեպքում, երբ զենք է վերցնում ժողովուրդը՝ ինչպես Ղարաբաղի հայերը, և զենքով հասնում է շատ ավելիին: Այսինքն՝ «դուք դրդում եք մեզ բոլորիս, որպեսզի մենք էլ զինված ապստամբության գնանք»: Դա իրենց միտքն է: Իհարկե, այդ ամբողջը դժվար է, բայց նման շարժումները խմորումների տեսքով զարգանում են հաճախ աննկատ և մի օր կարող են իսկապես պայթել:

Հարցազրույցն ամբողջությամբ՝ տեսանյութում