50 տարի առաջ այս օրը՝ 1967 թվականի նոյեմբերի 29-ին, Ծիծեռնակաբերդի բարձունքում հանդիսավոր արարողությամբ բացվեց Մեծ Եղեռնի զոհերի հուշահամալիրը: Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիրն համարվում է գլխավորն ու ամենատպավորիչը բազմաթիվ այլ համանման հուշարձանների շարքում: Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիրը հայ ազգին միավորող եզակի հուշարձան է:
ԳԱԱ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի պաշտոնական էջից տեղեկանում ենք, որ առաջին անգամ Խորհրդային Հայաստանում պարտադրված երկարատև լռությունից հետո պետական մակարդակով ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օրը ոգեկոչվել է 1965 թվականին՝ Մեծ եղեռնի 50-ամյա տարելիցին:
Ոգեկոչման միջոցառումների և հուշահամալիրի կառուցման գլխավոր նախաձեռնողներից էր ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Յակով Զարոբյանը (1908-1980): Դառնալով ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար (1960թ.)՝ հայրենասեր պետական գործիչը, ոչ միայն տնտեսական բարձր ցուցանիշներ է ապահովում, այլև կուսակցական գաղափարաքաղաքական շղթաները զանց առնելով, սկսում է իր ժամանակի համար անհնարին թվացող համազգային ծրագրերի իրագործումը՝ Սփյուռքի հետ կապերի ամրագրում, Մեծ եղեռնի 50-ամյա տարելիցի միջոցառումների կազմակերպում, Մեծ եղեռնի զոհերի հուշահամալիրի կառուցում և այն:
Դեռևս 1964թ. նա հանդիպումներ և քննարկումներ ունեցավ ԽՍՀՄ բարձրաստիճան պաշտոնյաների՝ հայատյաց Մ. Սուսլովի, Ա. Գրոմիկոյի, Ն. Պոտգորնու, նաև Ն. Խրուշչովի, Լ. Բրեժնևի հետ՝ փորձելով նրանցից անձամբ ստանալ իր ծրագրերի իրագործման թույլտվությունը:
1964թ. դեկտեմբերի 13-ին Յա. Զարոբյանը ԽՄԿԿ Կենտկոմին ուղարկած «1915 թվականին հայերի զանգվածային բնաջնջման 50-ամյակի հետ կապված միջոցառումների մասին» նամակում նշում է, որ հայերի զանգվածային կոտորածը, տեղահանությունը «Թուրքիայի կառավարող հանցախմբի կողմից խոշոր մաշտաբներով ցեղասպանության մարդատյաց քաղաքականության իրականացնումն էր»:
Գիտակցելով ԽՍՀՄ բարիդրացիական հարաբերությունները Թուրքիայի հետ՝ Յա. Զարոբյանը ձևափոխում է հուշամալիրի անվանումը, այն ներկայացնելով Առաջին համաշխարհային պատերազմում զոհված հայ նահատակներին նվիրված կոթող (այդ կերպ դյուրացվեց Մոսկվայի՝ հուշահամալիրի կառուցման համար տրվող թույլտվությունը): Մինչդեռ 1965 թ. մարտի 16-ի ՀԽՍՀ Նախարարների խորհրդի կարգադրության մեջ հուշարձանը կոչվում է «1915 թվականի եղեռնի զոհերի հիշատակը հավերժացնող կոթող»:
1966 թ. փետրվարի 5-ին Զարոբյանը ազատվել է ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղարի պաշտոնից՝ այլ աշխատանքի անցնելու կապակցությամբ: Յա. Զարոբյանի կողմից իրականացվող համահայկական միջոցառումները մեծապես խթանել են այոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման և դատապարտման գործընթացի ծավալմանը:
Հիմք ընդունելով 1965 թ. մարտի 16-ի ՀԽՍՀ Նախարարների խորհրդի կարգադրությունը՝ թերթերում հրապարակվեցին Մեծ եղեռնի զոհերի հիշատակը հավերժացնող կոթողի կառուցման հանրապետական մրցույթի ծրագիրն ու պայմանները: Հուշարձանը պետք է ոգեկոչեր Ցեղասպանության զոհերի հիշատակը և միևնույն ժամանակ խորհրդանշեր հայ ժողովրդի վերածնունդը, նրա ներկան և պայծառ ապագան. սա մրցույթի գլխավոր պահանջն էր:
Մրցույթին ներկայացվել է78 նախագիծ: 12 հոգուց բաղկացած հեղինակավոր հանձնաժողովը (նախագահ՝ Գ. Աղաբաբյան) ընտրել է «ՀԽՍՀ դրոշ» ծածկապատկերով նախագիծը (ճարտարապետներ՝ Ա. Թարխանյան, Ս. Քալաշյան): Հուշարձանի շինարարության համար հատկացվել է 776.800 ռուբլի, իսկ կապալառու կազմակեպություն է ընտրվել «Երքիմշին» տրեստը (կառավարիչ՝ Պետրոս Թումանյան, շինվարչության պետ Արշավիր Մինասյան, տեղամասի պետ Արտյուշա Օրդուխանյան):
Ճարտարապետների կողմից ընտրվել է հուշարձանի կառուցման եռատարր հորինվածքի սկզբունքը: Դրա համաձայն՝ դեպի հավերժության կրակը խոնարհված 12 բազալտե սրբատաշ մույթերը, կազմելով կոնաձև բաց ծավալով կառույց, խորհրդանշում են Մեծ եղեռնի զոհերի դամբարանը: Դեպի երկինք խոյացող հուշասյունը՝ հայ ժողովրդի վերածննդի խորհրդանիշն է: Կառույցն ամբողջացնում է հուշապատը, որի հակառակ կողմում 1996 թվականից ամփոփված են Հայոց ցեղասպանության դեմ բողոքի ձայն բարձրարցրած հասարակական-քաղաքական գործիչների և մտավորականների շիրիմներից բերված հողով սափորները: Հուշապատի վրա 2002թ. փորագրվել են Օսմանյան կայսրության հայաբնակ առավել խոշոր բնակավայրերի անվանումները:
Ըստ աղբյուրի, շատ հայորդիներ, ցանկանալով անմասն չմնալ, հանրապետության տարբեր գյուղերից ու քաղաքներից ավտոբուսներով շաբաթ, կիրակի օրերին գալիս էին շինհրապարակ և իրենց անհատույց օգնությունն առաջարկում շինարարներին:
Ի սկզբանե, հուշարձանի բացման պաշտոնական արարողությունը ծրագրված էր 1967թ. ապրիլի 24-ին, սակայն տեղափոխվեց Հայաստանի խորհրդայնացման օրը՝ նոյեմբերի 29-ին: Բացումը, որին ներկա էին հանրապետության բարձրաստիճան պաշտոնյաներ, մտավորականներ, հեռարձակվել է հանրապետական ռադիոյով և հեռուստատեսությամբ:
1968թ. հուշարձանը ներկայացվեց երիտասարդ ճարտարապետների համամիութենական ամենամյա ստուգատեսին և արժանացավ առաջին կարգի դիպլոմի:
11:02
16:03
16:03
15:49
15:33
15:18
12:27
12:17
12:04
11:53
11:04
10:44
10:16
10:00
09:19
09:02
18:14
18:00
17:58
17:37
| երկ | երք | չրք | հնգ | ուրբ | շբթ | կրկ | |
| 1 | 2 | 3 | 4 | ||||
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | ||
10:00
09:36
09:19
09:02
09:44
09:18
09:02
09:39
09:18
09:02
09:55
09:42
09:18
09:02
09:34
09:18
09:02
09:38
09:19
09:02
09:52
09:36
09:19
09:02
09:36
09:15
09:02
09:36
09:19
09:13
09:01
09:47
09:35
09:17
09:02
09:33
09:16
09:02
09:48
09:34
09:16
09:02
09:49
09:36
09:15
09:55
09:42
09:33
09:19
09:02
